ਈਰਾਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗ: AI ‘ਕਿਲ ਚੇਨ’ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ 123 ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, US ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ ਚੂਕ?

28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਈਰਾਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਂਝੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਨਾਬ ’ਚ ‘ਸ਼ਜਰਾਹ ਤੈਯਬੇਹ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ’ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ’ਤੇ ਦੋ ਟੌਮਹਾਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 123 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲੇ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਪਰ ਬਲੂਮਬਰਗ ਦੀ ਜਾਂਚ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਂਟਾਗਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੇ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਸੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਕਮੀ ਰਹੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਮਿਨਾਬ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਗਲਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੈਂਟਾਗਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੀ ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ’ਚ ਕਟੌਤੀ ਤੇ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਗਲਤੀ ਹੋਈ।
ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਾਸ-ਚੈੱਕ
ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਮਿਨਾਬ ਦਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਰਗੇਟ ਲਿਸਟ ’ਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਇਹ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ’ (IRGC) ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮੰਨਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਾਂਚ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਸਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਥਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਬੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਐਂਟਰੀ ਗੇਟ 2017 ਤੱਕ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 2018 ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ’ਚ ਚਮਕੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਏਰੀਆ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਬਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 2019 ’ਚ ਕੁਝ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੁੱਖ ਡੇਟਾਬੇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਟਾਰਗੇਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਡੇਟਾਬੇਸ ’ਚ ਮਿਨਾਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ IRGC ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ ’ਚ ‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼’ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਕੂਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਂਟਾਗਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।